il non dal lûc
Curiositâts
La gleseute di San Roc
Cussì le descrîf pre Bepo Marchet (30): “costruzion de fin dal Cuatricent, cun dute probabilitât tornade a inmaneâ dopo des incursions dai Turcs; modifichis e zontis ancje plui recentis (sec. XVIII e sec. XIX). Aule retangolâr cence distinzion dal coro, cun travament a viste; atrio a capane zontât o ricostruît tal 1818, cun trê largjis lûs a arc scemo; largje puarte cun architrâf cun lunete vuarbe e doi barconuts laterâi retangolârs (vierts o slargjâts plui tart); cjampanilut a vele ricostruît (sec XVIII), voli tal mieç de façade; doi barcons retangolârs e semicircolârs sui flancs de aule. Sagristie zontade di recent daûr dal edifici. Mûr di clap stabilît, cuviert di cops”.
Tal 1572 e ven dotade di une pale di altâr piturade di Julio Urbanis, che e rafigurave San Roc, la Madone cul frut in braç e San Bastian, robade tal 1970.
Tal so puest dut câs e jere stade fate une ‘copie’ di Pierut Slendar (Pietro Lendaro) tal 1924. Segnâl che za in chê volte il cuadri nol jere intun bon stât. Ancje la piture dal Slendar e jere stade robade. Tal 2007 un secuestri dai carabinîrs di Vignesie al ripuarte in Patrie la pale dal Urbanis, taiade in trê tocs. Cumò a son conservâts tal Museu Diocesan di Udin. Vuê sul altâr di San Roc e je une altre copie piturade tai agns otante dal nûfcent di pre Edoardo Furlano, in chê volte plevan di Plasences.
Cui jerial?
San Roc
Nassût a Montepellier, tal Sud de France tal 1345/1350, muart a Angera dongje Varês, ai 16 di Avost dal 1376/1379. Lis notiziis no son precisis e a son ancjemò plui caotichis de liende che si conte su di lui.
Intant di un pelegrinaç diret a Rome, dopo vê regalât ducj i siei bens ai puars, si sarès fermât a Acquapendente, par assisti i malâts di peste, otignint vuarisons miracolosis che a àn difondût la sô capacitât e popolaritât. Pelegrinant ator pe Italie centrâl al fasè oparis di caritât, promovint simpri conversions. Al sarès muart in preson, dopo jessi stât arestât par suspiet di spionaç.
Al ven invocât tes campagnis cuintri lis malatiis des bestiis e i disastris naturâi, il so cult si è difondût in forme straordenarie te Italie dal Nord e al è preât in mût particolâr tant che protetôr cuintri de peste. Grivôr XIII al metè il so non tal Martirologji Roman e sot pape Urban VIII al vignì acordât un ufici e une messe tes glesiis fatis sù in so onôr. Al è patron dai malâts infetîfs, dai invalits e dai presonîrs. Il so embleme al è un cjanut, crôs inte man drete, agnul e i simbui dal pelegrin (cape, bordon e manteline).
Al ven festezât ai 16 di Avost, la dì de sô muart.
In chê ocasion la prime domenie dopo dai 16 di Avost, a Tombe e cole la dies sacrata, ven a stai la sagre.
Li dongje…
Il Borc das ranes e i sfueis a Tombe
Il Borc das ranes, la strade che dal paîs di Tombe e va viers soreli jevât e viers la glesie di San Roc e che cun dute probabilitât e jere un vecjo decuman de centuriazion romane (11), un timp al jere plen di sfueis, lis pocis di aghe dopradis par la beverade des bestiis.
Il prin sfuei al jere a pene fûr dal Borc di Mieç, denant de vecje scuele, a man çampe lant viers San Roc. Dopo, dilunc dute la vie, di ca e di là, a jerin fossâi avonde grancj fin a rivâ insom, prime di San Roc, dulà che a man drete si cjatavin doi grancj sfueis clamâts ‘Busatis’. Chel plui viers la gleseute al jere stât fat tal XVIII secul par gjavâ glerie e al jere clamât ‘Sfuei gnûf’. Al jere une vore profont tant che dentri al jere muart ancje un cjaval che cence volê al jere lât dentri cun cjar e dut (5).
Fin ai agns sessante dal nûfcent, la mularie lu doprave par nadâ. Inutil dî che chês aghis a jerin plenis di crots. Di li il non dal borc. La vie e jere une vore largje e e vignive doprade par puartâ a passon lis bestiis tal pasc comunâl des Feletis. Tal paîs a jerin ancje altris sfueis: un in place daûr de cjase dal capelan viers il Borghet, un tal Borc Injù te beorcje di Pleche, tra la Vie di Campagne e chê dal Pasc, un a Nord dal paîs, a Tombete, e un su la vecje strade viers Vissandon che al jere clamât Sfuei di Mieç e al jere doprât a miezis cun chei di Vissandon. I sfueis a jerin alimentâts des ploiis e des laviis, che in timp di brentanis si jemplavin e a finivin la lôr corse tai sfueis. Dopo de costruzion dal canâl Ledre-Tiliment tal 1881, un riuç, tirât fûr dal canâl secondari di San Vît, al coreve tes stradis dal paîs lant a finîle propit tai sfueis.